تاریخچه ارز
با رشد جوامع و شروع زندگی اجتماعی نیاز به استفاده از تولیدات دیگران احساس شد. به طوری که افراد محصولات و تولیدات خود را با محصولات و تولیدات به دست آمده به وسیله دیگران معاوضه می کردند. با اختراع پول این مبادلات سیری صعودی یافت و مراودات تجاری بین ملل نیز آسان شد به طوری که امروزه کمترین کشوری را می توان یافت که کلیه نیازهای خود را در داخل تامین کند. زیرا به دلیل تنوع منابع طبیعی یا پیشرفت فن آوری کشورها .از قابلیت های گوناگونی برای تولید کالاها و ارائه خدمات برخوردار هستند
از این رو رشد و توسعه فزاینده تجارت جهانی در چند دهه اخیر سبب تغییرات گسترده ای در روابط تجاری بین الملل مختلف شده است به نحوی که شیوه نوین خرید و فروش بین المللی جایگزین روش سنتی شده و استفاده از پول خارجی (ارز) به جزئی لاینفک از این مبادلات تبدیل شده است. به این دلیل کسب .درآمدهای ارزی از مهم ترین برنامه های اقتصادی کشورها به شمار می رود
بنابراین در این مقاله با توجه به اهمیت درآمدهای ارزی مسائلی چون ارز نرخ ارز و اثر تضعیف ارزش پول ملی بر صادرات و واردات کشورها و همچنین نظام های ارزی و لزوم مداخلات احتیاطی دولت ها در بازار ارز و ریسک نوسانات نرخ ارز و عملیات مرتبط با تغییرات نرخ ارز در بازار پول بررسی .می شود
ارز چیست؟
ارز (Foreign Exchange)
هر یک از ما برای مبادلات روزمره در کشور خود از پول ملی خود استفاده می کنیم در هر نقطه از کشور، تهران، تبریز مشهد، شیراز و … برای خرید و فروش هر نوع کالا و خدمتی یا برای انجام سرمایه گذاری پول ملی خود را به کار می بریم به این ترتیب در کل ایران کلیه مبادلات و سرمایه گذاری ها با پول رایج کشور یعنی ریال انجام می شود. همچنانکه مثلا در کشور ژاپن کلیه .مبادلات و سرمایه گذاری با پول رایج آن کشور یعنی ین ژاپن انجـام می شود
فرض میکنیم کالاهای مشابهی در دو کشور آمریکا و ژاپن تولید می شود. مثلاً یخچال، تلویزیون اتومبیل و سایر کالاها چنانچه مردم آمریکا علاقه مند به مصرف بیشتر کالاهای ژاپن شوند و تقاضای آنها برای خرید کالاهای ساخت ژاپن افزایش یابد. به مجرد اینکه مردم آمریکا بخواهند کالاهای ژاپنی را خریداری نمایند، حداقل دو نوع پول مورد نیاز آنها می باشد. اجباراً باید دلار خود را تبدیل به ین ژاپن نمایند تا بتوانند ین را بدهند، کالاهای مورد درخواست ژاپنی خود را خریداری نمایند. در اینصورت عرضه دلار و تقاضا برای ین ژاپن افزایش می یابد تا زمانیکه در محدوده داخلی یک کشور باشیم در مبادلات .یک پول نیاز است
به محض آنکه بخواهیم کالایی را از کشور دیگری بخریم یا در کشور دیگری سرمایه گذاری نمائیم، حداقل دو نوع پول نیاز می باشد. آمریکایی باید دلار خود را تبدیل به ین ژاپن نماید تا بتواند از ژاپن کالاها و خدمات مورد نیاز خود را خریداری نماید و به عکس ژاپنی اگر بخواهد کالایی از آمریکا خریداری نماید، باید ین خود را تبدیل به دلار آمریکا نماید تا بتواند با ارائه دلار کالای .آمریکایی از تولیدکنندگان آمریکایی خریداری نماید
اما تنها داشتن دو پول مطرح نیست، بلکه آمریکایی چند دلار باید بدهد تا یک واحد ین ژاپن را بدست آورد. مهم است اینکه در ازای دریافت هر واحد پول خارجی چند واحد از پول ملی خود را بدهیم، اهمیت دارد. در حقیقت نرخ برابری و نرخ مبادله بین دو پول مطرح می شود. یعنی چه میزان پول ملی پول رایج کشور را بدهیم در قبال بدست آوردن یک واحد پول خارجی ارز. بطور معمول در هر کشوری که باشیم پول خارجی به عنوان واحد قرار می گیرد. مثلاً در ایران یک دلار آمریکا در مقابل چند ریال ایران یا در آمریکا باشیم. مثلاً یک یورو چند دلار آمریکا. به این ترتیب می توان ارز و نرخ ارز را چنین تعریف نمود: ارز یعنی ارزش بها، قیمت نرخ و سندهای تجاری که ارزش آنها .به پول بیگانه معین شده باشد
بنابراین منظور از ارز هر نوع پول رایج کشورهای خارجی می باشد به عبارتی پول ملی هر کشوری برای سایر کشورها ارز محسوب می شود و اما نرخ ارز قیمت یک واحد پول خارجی به پول ملی است. نرخ ارز، نرخ برابری .بین پول های مختلف می باشد
نرخ ارز (Currency rates)
نرخ ارز را می توان به معنای تعداد واحدهای پول ملی یک کشور که برای خرید یک واحد از پول ملی کشور دیگر لازم است تعریف نمود. مثلاً وقتی یک دلار آمریکا معادل سی هزار ریال ایران خریداری می شود، نرخ برابری دلار آمریکا و ریال ایران یک به سی هزار ریال است، یعنی هر دلار آمریکا با سی هزار ریال ایران مبادله می شود. نرخ ارز ضمن آنکه قیمت پول کشورهای مختلف را به پول ملی نشان می دهد، قیمت کالاها و خدمات کشورهای مختلف .را به پول ملی هر کشوری مشخص می سازد
چگونه ارز فراهم می گردد؟
:به دو طریق هر کشور ارز کسب میکند
۱-از طریق استقراض از کشورها و مؤسسات پولی و مالی بین المللی
۲- از طریق صادرات کالاها و خدمات به کشورهای خارجی
مثلاً در مقابل صادرات کالاها و خدمات از کشور ایران به کشور ژاپن، ژاپنی ها ملزم خواهند بود معادل ارزش کالاها و خدماتی که از ایران خریداری نموده اند، صادرات ایران پول ملی خود (ین) را بپردازند. در این صورت پول ژاپن به ایران عرضه می شود، اما در مقابل خرید ایرانیان از کالاها و خدمات ساخت ژاپن واردات ایران از ژاپن، ایرانیان ملزم به پرداخت ین به ژاپنی ها خواهند .بود
بنابراین برای تهیه این باید پول ملی خود را بدهند و بر اساس نرخ برابری ین و ریال، ین و ارز خریداری نمایند تا برای صادر کننده ژاپنی بفرستند. در اینصورت تقاضا برای این ژاپن افزایش می یابد. بنابراین از طریق صادرات کالاها و خدمات به کشورهای خارج یا سرمایه گذاری خارجیان در داخل کشور ارز به کشور وارد می شود و عرضه ارز صورت می گیرد و به عکس چنانچه کشوری از سایر کشورها کالاها و خدمات خریداری نماید یا در سایر کشورها سرمایه گذاری نماید. در این صورت تقاضا برای پول آن کشورها یعنی تقاضا .برای ارز ایجاد می شود
رابطه بین نرخ ارز قیمت ارز و مقدار تقاضا برای ارز
هرچه نرخ ارز بالاتر باشد، قیمت کالاهای خارجی برای مصرف کنندگان داخلی گرانتر می شود. لذا تقاضا برای کالاهای خارجی کاهش می یابد. در اینصورت تقاضا برای ارز جهت خرید کالاهای خارجی نیز کاهش می یابد و بر عکس مثال اگر چنانچه قیمت یک اتومبیل آمریکایی در آمریکا ۱۰۰۰۰ دلار تعیین شده باشد، در صورتی که نرخ برابری دلار و ریال ایران ۳۰۰۰ ریال باشد، قیمت اتومبیل آمریکایی برای مصرف کننده ایرانی ۳۰/۰۰۰/۰۰۰ .ریال معادل سه میلیون تومان خواهد بود
چنانچه نرخ برابری به ۳۵۰۰ ریال افزایش یابد، در اینصورت قیمت همان اتومبیل برای مصرف کننده ایرانی ۳۵/۰۰۰/۰۰۰ ریال معادل سه میلیون و پانصد هزار تومان تمام خواهد شد که در اینصورت با فرض کشش پذیر بودن تقاضا برای واردات مقدار تقاضا برای کالاهای خارجی کاهش می یابد و تقاضا برای ارز کاهش می یابد. زیرا با افزایش نخ ارز قیمت کالاهای خارجی برای مصرف کنندگان داخلی افزایش می یابد. در نتیجه تقاضا برای کالاهای خارجی کاهش یافته که در اینصورت تقاضا برای ارز نیز کاهش می یابد. بنابراین .رابطه معکوسی است بین نرخ ارز و مقدار تقاضا برای ارز
رابطه بین نرخ ارز قیمت ارز و مقدار عرضه ارز
از آنجا که قیمت کالاها و خدمات بر اساس نرخ برابری بین پول ملی و پول خارجی تعیین می شود، بنابراین با تغییر نرخ ارز قیمیت کالاهای داخلی برای مصرف کنندگان خارجی تغییر می کند. مثلاً ارزش یک تخته فرش ۶ متری بافت تبریز ۱/۲۰۰/۰۰۰ تومان بر اساس نرخ برابری بین ریال و دلار برابر ۳۰۰۰ ریال قیمت فرش مذکور برای مصرف کنندگان آمریکایی ۴۰۰۰ دلار .می شود
اما اگر نرخ برابری به ۴۰۰۰ ریال افزایش یابد، قیمت همان فرش برای مصرف کننده آمریکایی به ۳۰۰۰ دلار کاهش می یابد. که در صورت کشش پذیر بودن تقاضای مصرف کنندگان آمریکایی برای صادرات ایران تقاضای آنها برای خرید این نوع فرش بیشتر شده. بنابراین با افزایش نرخ ارز و در نتیجه کاهش قیمت کالاهای داخلی برای مصرف کنندگان خارجی تقاضای خارجیان برای کالاهای داخلی افزایش می باید. در نتیجه عرضه ارز برای خرید بیشتر افزایش می یابد. ضمن آنکه در نرخ بالاتر ارز درآمد صادر کنندگان افزایش می یابد که این امر موجب می شود صادرات خود را افزایش دهند. در نتیجه عرضه ارز بیشتر می شود، بنابراین رابطه مستقیمی است بین .نرخ ارز و عرضه ارز
نظام های ارزی
نرخ مبادله پول رایج کشور با پول سایر کشورها را در اصطلاح نرخ ارز گویند. این نرخ در کشورهای مختلف بر اساس یکی از سه نوع نظام ارزی نرخ ثابت شناور و شناور مدیریت شده تعیین می شود. سیاست تعیین نرخ ارز تنظیم کننده جریان ورود و خروج ارز در اقتصاد ملی است و از آن طریق میزان ورود و خروج کالا خدمات و سرمایه بین یک کشور و سایر کشورها .مشخص می شود
نئوکلاسیک ها در مدل تعادل عمومی خود اعلام کرده اند که نرخ واقعی ارز همواره به عنوان عامل موثر تعادل در بخش خارجی مورد توجه قرار می گیرد. اگر ارزش پول یک کشور به صورت تصنعی بالاتر از ارزش واقعی آن نگه داشته شود. قیمت کالاهای خارجی در بازارهای داخلی نسبت به کالاهای تولید داخل ارزان تر خواهد شد و وارد کنندگان این ما به التفاوت ارزش را به دست خواهند آورد. اگر ارزش پول کشور به صورت تصنعی کمتر ارزش .گذاری شود، این اثرات به طور معکوس در اقتصاد نمایان می شود
در واقع نرخ ارز می باید از طریق عرضه و تقاضا تعیین شود، عرضه و تقاضا نیز به کسری یا مازاد تراز پرداخت های هر کشور برای پرداخت تعهدات و نیز انتظارات مربوط به تغییرات آتی نرخ ارز بستگی دارد اما بسیاری از کشورهای جهان به دلایل گوناگون کنترل ویژه ای بر نرخ برابری پول ملی با ارزهای خارجی اعمال می کنند. لذا چنانچه دولت بانک مرکزی .نرخ ارز را مدیریت کند این نرخ به صورت شناور مدیریت شده تعیین می شود
نقش بانک ها در بازار ارز
بازار ارز را نباید در یک مکان خاص و محدودهای مشخص تصور کرد، بلکه این بازار مکانیسمی است که خریداران و فروشندگان ارز را برای انجام دادن مبادله ارزی به یکدیگر نزدیک می کند. در این بازار معمولاً انتقال پول از یک کشور به کشور دیگر صورت می گیرد. به طور کلی، بانکها صادر کنندگان وارد کنندگان شرکتها، دلالان، تجار و سفته بازان، اعضای اصلی بازار ارز را تشکیل می دهند و نقشی اساسی در این بازار ایفا می کنند که به وسیله تلفن، سویفت، پست، تلکس اینترنت و…. به طور دائم با یکدیگر در تماس هستند و .به خرید و فروش ارز اقدام می کنند
انجام دادن هر معامله ارزی مستلزم دریافت یا پرداخت ارز است. به بیانی دیگر با انجام دادن هر معامله ارزی، مبلغ مشخصی از یک نوع ارز دریافت و نوع دیگری از ارز پرداخت می شود. بانک ها نیز به عنوان یکی از بزرگترین و فعال ترین اعضای بازار ارز از روش های مختلفی برای دریافت یا پرداخت وجوه ارزی استفاده و نقشی برجسته و مهم در این بازار ایفا می کنند و با خرید و فروش اسکناس و مسکوک ارزی، ارسال یا دریافت انواع حواله های ارزی، صدور و پرداخت چک های ارزی، صدور انواع اعتبار نامه مسافرتی و صدور انواع ضمانت نامه های ارزی، نقشی غیر قابل انکار در بازار ارز ایفا .می کنند
عملیات خزانه داری ارزی از دیگر اقداماتی است که بانک ها در بازار ارز انجام می دهند. از طرف دیگر عملیات خرید و فروش در بازار ارز که بانک ها نیز در آن به صورت فعالانه مشارکت دارند، به دو شکل نقد و سلف انجام می گیرد. اصطلاح معامله نقد به معاملاتی اطلاق می شود که در زمان انجام معامله یا حداکثر دو روز کاری بعد از آن ارز مبادله شود. به معاملاتی که تاریخ سر رسید دریافت یا پرداخت ارز بیش از دو روز کاری پس از تاریخ انجام دادن معامله و برای تاریخی معین در آینده مثلاً برای مدت سه یا چهار ماه .باشد، سلف می گویند
تفاوت میان نرخ نقدی ارز با نرخ وعده دار (سلف) براساس نرخ بهره و ریسک مبادله که همان امکان تقویت یا تضعیف پول در آینده است، تعیین می شود. بنابراین از مقایسه میزان صرف یا تنزیل ارز با قیمت نقدی آن می توان به حد انتظارات بازار درباره مقادیر تضعیف یا تقویت یک نوع ارز در آینده پی برد معاملات سلف در بازار ارز به دو بخش سلف ثابت و سلف اختیاری .تقسیم می شود
در معاملات سلف ثابـت ســر رسـید و زمان تحویل ارز مورد معامله مشخص است و اما در معاملات سلف اختیاری مشتری که با بانک قرارداد سلف ارزی منعقد کرده است، این فرصت و اختیار را دارد که تا سر رسید یا در سر رسید طبق نرخ توافق شده معامله انجام دهد چنانچه مشتری در مهلت مقرر برای تحویل و تحول ارز با بانک اقدام نکند، نرخ ارز توافق شده معتبر نبوده و بانک .با نرخی جدید با مشتری وارد معامله خواهد شد
